هر چی که دوست داری بدونی رو بپرس

هیمۆفیلیا یەکێکە لە نەخۆشییە ژنیتیکییەکان کە پەیوەندی بە خوێن و توانای وەستاندنی خوێن‌هێنان هەیە. ئەم نەخۆشییە زۆربەی کات لە منداڵییەوە دەردەکەوێت و زۆرتر لە نێرینەکاندا بینرێت. لە کەسێکدا کە هیمۆفیلیا هەیە، خوێن لە کاتی برین یان تێکچوونی ناوخۆیی زۆر بە هێواشی وەستێت، یان هەر ناوەستێت. ناسین و تێگەیشتن لە نیشانەکان زۆر گرنگە بۆ پاراستنی ژیان.

یەکێک لە نیشانە سەرەکییەکان، خوێن‌هێنانی درێژخایەنە لە دوای برینێکی بچووک. ئەگەر منداڵێک بە ئاسانی برین‌دار دەبێت و خوێنەکەی بە خێرایی ناوەستێت، ئەمە دەکرێت ئاماژەیەک بۆ هیمۆفیلیا بێت. هەروەها خوێن‌هێنانی لە لووت، ددان یان دوای ددان‌دەرکردن، زۆر جار بینرێت.

نیشانەیەکی دیکە، خوێن‌هێنانی ناوخۆییە کە زۆر جار لە ناو جووتەکاندا ڕوودەدات، وەک ئەژنۆ، قۆڵ یان پێ. ئەم جۆرە خوێن‌هێنانە دەبێتە هۆی ئازار، سووربوون، گەورەبوون و سنوورداربوونی جوڵە. ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام بێت، دەکرێت ببێتە هۆی زیانی هەمیشەیی لە جووتەکان.

لە هەندێک کەسدا، خوێن‌هێنانی ناوەندی وەک ناو مێشک یان ناو شکم ڕوودەدات کە زۆر مەترسیدارە. نیشانەکانی ئەم دۆخە بریتین لە سەردەردی توند، قژان، لاوازی، تێکچوونی بینین یان هۆش. لەم بارانەدا پێویستە بە خێرایی پەیوەندی بە پزیشک یان دوکتۆر گیان بکرێت.

لە ژنانی حامیلەی کە هیمۆفیلیا لە بنەماڵەکەیاندا هەیە، پێویستە زانیاری پزیشکی تەواو هەبێت، چونکە منداڵەکەش دەکرێت تووشی ئەم نەخۆشییە بێت. هەروەها لە کاتی نەشتەرگەری یان هەر جۆرە کارێکی پزیشکی، پێویستە پزیشک ئاگادار بکرێت لەوەی کەسەکە هیمۆفیلیا هەیە.

بە گشتی، ناسینی نیشانەکانی هیمۆفیلیا و چاودێری بەردەوام، ڕۆڵێکی گەورە هەیە لە کەمکردنەوەی مەترسییەکان و باشترکردنی ژیانی تووشبووان. تشخیص زوو و چارەسەری گونجاو دەتوانێت ژیانێکی ئاسایی‌تر بۆ ئەم کەسانە دابین بکات.

سەندرۆمی ماندوویەتیی درێژخایەن (CFS) یەکێکە لەو نەخۆشیه کە تا ئێستا هەر خەمڵاندنی زانیاری پزیشکی دەربارەی پێکدانی تەواوی نەکردوە و زۆربەی خەڵک تێکەڵ دەبێت لە نەزانینی سەبەبی ڕاستەقینەی. ئەم نەخۆشیه بە واتای "ماندوویەتیی بێ‌هۆکار و درێژخایەن" دەدرێت، واتە نەخۆش دەبێت بە ماندوویی توند کە بە هیچ شتێک ڕاستەوخۆ ناچێت، نە بە خواپۆشی، نە بە وەرزشی کەم، نە بە دارو. ئەم ماندووییە زۆرجار تاوەکو ژیانەکەی کەسەکە دەگۆڕێت و توانای کارکردن، خوێندن و جیانبەرهێنان کەم دەکات.

هەرچەندە زانیاری پزیشکی گەشەی باش کردوە، بەڵام هێشتا هۆکارە سەرەکییەکانی CFS نییە بە دڵنیایی. ژمارەیەک هۆکار و فاکتەر دەستنیشانکراون وەک پەیوەستبوون بە ڤایرۆسەکان، سەرەڕای تەنش، ئاشفتەی دڵی، کارکردنی نەرخۆشییەکانی ڕووخسار، و لەوانەیە نەهۆشیاریی کارکردنی سیستەمی ئیموون. بەڵام هیچ یەک لەوانەکان بە ھەڵسوماندنی تەواو ناتوانێت بڵێت هۆکاری سەرهەڵدان.

CFS زۆرجار لە نێوان ژنان زیاتر دەبینرێت، بە تایبەتی لە تەمەنی ۲۰ تا ۴۰ ساڵ. پێشنیار دەکرێت ئەوەش پەیوەندی بە هورمۆنەکان هەبێت، هەرچەندە دڵنیا نییە. نیشانە سەرەکییەکان بریتین لە ماندوویی توند، سەرنجکەمی، مێشک‌تێکەڵبوون، ئاواز و بەردەمبوونی ئازار لە ماسولە و قۆڵ، خوابی بێ‌چاک، و نەبەستنەوەی تەنیگە لە جەستە. زۆربەی نەخۆشان پێش ئەوەی نەخۆشبوون، ژیانی چالاچیان هەبوو و بە تەواوی چالاک بوون، بەڵام دوای TFS تواناکانیان بە شێوەیەکی توند کەم دەبێت.

چارەسەرکردنی ئەم نەخۆشیه بەردەوام و درێژخایەنە. پزیشکان زۆرجار پێشنیاز دەکەن چەند ڕاهێنانێک و گۆڕانکاریی ژینگە کە یارمەتیدەر دەبن. لەوانە: بەراوردکردنی خەوتن، ڕێکخستنی ڕۆژانە، خۆپاراستن لە تەنش، ڕابینیکی ئاسان و نەرمی فیزیکی، و گرتنی پشتگیری روانی. بە زانیاری پزیشکی، چارەسەر نییە کە اینجا تەواو نەخۆشییەکە لاببێت، بەڵام دەتوانرێت بە تەکنیکی گوناگون ژیانەکە باشتر بکرێت.

ئەو نەخۆشییه شتێک نییە کە بە چاو دەبینرێت یان بە تاقیکردنەوەی ڕێکەوت دەتوانرێت دڵنیایی لێبدرێت، بۆیە پزیشکان پێویستە تەواو نیشانەکان بگوازرێنەوە و پێش ئەوەی ئەنجام بدرێت تاقیکردنەوەی زۆر دەکرێت بۆ لابردنی هەموو هۆکارەکانی تر. ئەمەش زۆرجار کات‌وەخۆ دەکات بۆ نەخۆش، چونکە بەهۆی قەبارەی نیشانەکان زۆرجار تووشی تووشبوون و مایوسی دەبن.

بە واتای گشتی، سەندرۆمی ماندوویەتیی درێژخایەن پێویستی بە تێگەیشتن، پشتیوانی خێزان و دەستکاریی پزیشکی هەیە. ئەوە گرنگە کە کەس نەگومان کات بەوەی ئەم نەخۆشیه “لە مێشکدا درووست دەبێت”؛ پەیوەندییەکی ڕاستەقینەی جەستەیی ـ مێشکی هەیە و داواکارییەکی گەورەی پزیشکی دەکات. گەر خۆت یان کەسێکی نزیکت هەمان نیشانەکان هەبێت، باشترین ڕاستەوخۆ پزیشکییە ئەوەی پزیشکێکی تەخصیصی بیبینیت بۆ ڕێنمایی دروست.

ئارترایتێس (Arthritis)، ئارتریت، بە زمانی کوردی جومگەسۆ* (یان بەهەڵە “هەوکردنی جومگە”) ئاماژەیە بۆ سۆکردن و ئیلتیهابی جومگەکان کە دەتوانێت هەر یەک لە پێکهاتە سەرەکییەکانی ناو جومگە لەخۆ بگرێت؛ لەوانە پەردەکانی جومگە، ئێسک، کڕکڕاگە یان شانە پشتیوانەکانی جومگە. نیشانە باوەکانی سۆکردنی جومگە بریتییە لە ئازار، ڕەقبوون و ئاوسانی جومگەکان؛ لەوانەیە ئەم حاڵەتە کاریگەری لەسەر یەک جومگە، چەند جومگە یان کۆمەڵێک جومگە (پۆلی ئارترایتێس) لە سەرتاسەری جەستەدا هەبێت. ئەم نەخۆشییە دەتوانێت لە یەک جومگەدا بە شێوەی تاو-تاو یان لەنێوان چەن جومگەدا بە نۆرە بگەڕێت (جۆری کۆچەر). هۆکارەکانی جومگەسۆ زۆرن، بەڵام بڕێکیان زۆرتر باون. هەندێک لە جۆرەکانی بەباشی وەڵامی چارەسەرەکان دەدەنەوە و بێ هیچ شوێنەوارێکی درێژخایەن چارەسەر دەبن؛ لە کاتێکدا جۆرەکانی تری کۆنتڕۆڵیان قورسترە و دەتوانن ببێتە هۆی کێشەی گەورەتر.

لە ڕاستیدا وشەی “هەو” لە کوردیدا بە واتای چڵک و کێمی (infection) برین دێت کە لە زمانی عەرەبیدا «عدوى» پێدەڵێن. ئەم وشەیە ئاماژە بە چوونەژوورەوە و گەشەکردنی میکرۆب یان مشەخۆرەکان بۆ ناو برین یان ئەندامێکی زیندوو دەکات کە دەبێتە هۆی نەخۆشکردنی؛ لە حاڵێکدا وشەی “سۆ” بە واتای هەڵگرسان و ئێشە (Inflammation) کە لە عەرەبیدا «التهاب»ی پێدەڵێن و لە ئینگلیزیدا بە پاشگری «itis» دەناسرێتەوە و بریتییە لە کاردانەوەی سروشتیی سیستەمی بەرگریی لەش لە وەڵامی کردارە زیانبەخشەکانی هۆکارگەلی فیزیایی، کیمیایی و زیندەزانی بە مەبەستی لابردنیان و هەوڵ بۆ نۆژەنکردنەوەی زیانەکانیان لە لەشدا. ئەگەرچی هەر هەوکردنێک بە دڵنیاییەوە کاردانەوەی «سۆکردن»ی بە دوادا دێت، بەڵام هەر سۆکردنێک بە هۆی هەوکردنەوە بەدی نایەت. بەم بۆنەوە بەکارهێنانی دەستەواژەی «هەوکردنی جومگە» بۆ «ئیلتیهابی مەفسەڵ» هەڵەیەکی باوە و دروستەکەی «سۆکردنی جومگە» یان «جومگەسۆ»یە؛ یەکێک لە جۆرەکانی جومگەسۆ، هەوکردنی جومگەیە.

بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان یان Endometriosis یەکێکە لە ناو نەخۆشییە شاراوەکان کە بە تایبەتی تەنها ژنان پێیدەچن. ئەم نەخۆشیه‌ دەکرێت وەک ئازاری شاراوەی ژنان ناسراو بێت، چونکە زۆربه‌ جارەکان هۆکاری سەرەکی ژەنگی خواردن و ئازارە درێژخایەن لە ناو قورس و ناوچەی ڕێزپێی ژنان درووست دەکات. لەو کاتەدا بافتی هاوشێوەی پۆستەی ناو ماتریکس (ئەمەش ئەندۆمیترە) لە دەرێ ماتریکس دەگەڕێتەوە و دەگوڕێت، کە دەتوانێت هۆکاری ئازار، هەڵسەنگاندن، ناتوانینیان لە هەمان کاتدا دابنرێت بێت.

هۆکاری سەرەکی بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان تا ئێستا بە تێڕوانینەوەی زانستی 100% دیاری نەکراوە، بەڵام زانیاری پزیشکی پیشان دەدات کە ژینەگەشتنی هاوچەشن، دۆخە هۆرمۆنیەکان، بەرزبوونی ئاستی ئێستروجن، هەروەها میرات و ژینگەشاری جەمکردنەوە لە ناو حەومان هەڵسوکەوتیان هەیە. ژنان لە سەرەتای دەوری 15 تا 45 ساڵ زۆرتر لەوانەیتر لە چەمکەکانی ئەم نەخۆشییە بەرکەوت بن.

نیشانەکان

نیشانەکانی بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان گونجاون، بەڵام زۆرترینان بریتین لە:

• ئازاری قورس، بەتایبەتی لە کاتی مانگیاندا
• ئازاری ناوچەی ناوپێ
• ئازاری لە کاتی هەناسە کردن، تووش بوون بە کەلوپەلی پشت
• ناتوانینی بواری ماندوویەتی
• خۆرانی زۆرو خەستگی

ژنان زۆرجار دەزانن نیشانەکان جارێک لەگەڵ سەرەتای دورە مانگیان راگەیەن، بەڵام بە درێژبوون ناتوانن ئەو ئازارانە بە سادەیی داببەن.

چارەسەر و درمان

چارەسەری بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان پێویستی بە تاقیکردنەوەی پیشەیی هەیە. زۆربە جارەکان پزیشکان بەم شێوە درمان دەکەن:

• دەرمانە هۆرمۆنیەکان بۆ کەمکردنی هۆرمۆنە کاریگەران
• دەرمان بۆ کەمکردنی ئازار
• نیشان‌دان بۆ گۆڕینی ژیان‌ڕێ
• مەرجەکان لە کەیسە سەختدا دەکرێت جراحی (نەشتەرگەری) پیشنیار بکرێت بۆ ژێبرینی بافتی زیادە

لەوانەیتر بەهێزترین ڕاهێنان ئەوەیە کە ژنان زانیاری پزیشکی یاسایی و دروست بگرنە دەست و ھەموو نیشانەکان بڵاون بکەنەوە بۆ پزیشک. لەوانەی پزیشکانی تایبەتی ئەم بوارە، دوکتۆرگیان باسی ئەوە دەکات کە دروستترین ڕاهێنانی چارەسەر بریتییە لە کۆکردنەوەی تاقیکردنەوەی هۆرمۆن، هەڵسوکەوتی ژیان، و کەمکردنی تێکچوونە درێژخایەن.

کورتە کۆتایی

بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان نەخۆشییەکی هەستیار و زۆرجار نادیارە، کە پێویستە ژنان نیشانەکان بە تەواوی بزانن و پزیشک بگات. هەر زوو چارەسەر دەکرێت، ئەوا ئەو ژنانە بە باشترین شیاوی زیندوونی گەیشتن.

نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم یان Autism Spectrum Disorder (ASD) یەکێکە لە ناخۆشی ناوچەی دەرکی و گەشەی مەعنووی منداڵان و گەنجان کە کاریگەری زۆری لەسەر قوتابی دەرک، قسەکردن، ڕووتینی ڕۆژانە و هاوبەشبوونی لەگەڵ کەسانی دیکە دەکات. لە زانیاری پزیشکی دا، ئۆتیزم وشەیەکە بۆ کۆمەڵە هۆکار و نیشانە جیاواز کە لەسەر “شەبەنگ” دابەش دەبن و هەر کەس نیشانەکانی بە شێوەی جیاواز پیشان دەدات. هەر وەکو دوکتۆرگیان دەڵێت، ئۆتیزم نە تەنها بەم مانایە نییە کە کەسێک ناتوانێت قسە بکات، بلکو مانایەکی فراوان‌تر و گەشەیی‌تر هەیە.

نەخۆشیی ئۆتیزم زۆرجار لە ساڵانی یەکەم تا سێی ژیان دەرک دەبێت و بە نیشانەکانی وەکو چەماشاوکردنی کەم، کارمەندی لێکدانەوە، قسەکردنی کەموپەنج، دڵخۆشی زۆر بە کارەکانی تکراری، سەختی لە گۆڕینی ڕووتین دانی دەبەزێت. دوکتۆر گیان دەڵێت کە ئەم ناخۆشییە “شەبەنگی” ناوی لەبەر ئەوەی وەردەچوون و کاریگەرییەکانی کەس بە کەس جیاوازن.

هۆکاری ئۆتیزم

هۆکاری ڕاستەقینەی نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم تا ئێستا نەزانراوە، بەڵام لە زانیاری پزیشکی و توێژینەوەکاندا، گەمان لە هۆکاری جینی، گەشەی ماغز لە شکم، کاریگەری ژینگە، و گۆڕانکاری دەروونی دەکرێت. لە زۆر کەساندا، خەڵکی دەبینن کە چونکە نەشتەرگەری ئەگەر نەبوو، تاکەچارە لە دەرمانە نییە، بەڵام ئەمە زانیاری دروست نییە. چۆنیەتی چارەسەرکردن لە ئۆتیزم جیاوازە و لەسەر ڕاهێنان، دەرمانی ڕفتاری، وتار پزیشکی و یارمەتیدانی دەروونی دامەزرابووە.

نیشانەکانی ئۆتیزم

نیشانەکان لە کەسەکاندا جیاوازن، بەڵام بە گشتی ئەمانەن:

• سەختی لە قسەکردن یان بەکارهێنانی زمان
• چەمەشاوکردنی کەم یان نەرەکی
• دڵخۆشی زۆربە کارە هەمان و تکراری
• قسەی توند، نائاسایی یان ناڕونی وەک لە گۆڕینی ڕووتین
• ناتوانینی خۆپێگەیاندن و هاوبەشبوون لە کۆمەڵگا

چارەسەرکردن و دەرمان

ئەوە گرنگە بزانین کە ئۆتیزم چارەسری قەت‌یی نییە، بەڵام دەتوانرێت پێشکەوتنە بەرزەکان درووست بکرێت. دوکتۆرگیان تێدا پێشنیاری دەکات کە لە سەرەتای دەرککردن، منداڵان پێویستن بە:

• دەرمانی ڕفتاری (ABA)
• دەرمانی وتار و زمان
• دەرمانی ڕوانی
• پشتیوانی ناوخانووک
• ڕاهێنان بۆ هاوبەشبوونی کۆمەڵایەتی

نەشتەرگەری لە ئۆتیزمدا کاتێک کاربەکار دەبێت کە هەموو چارەکان ناتوانن کاریگەری بەرز بدەن، بۆ نموونە لە کاتی کێشەی نەرەکی، کێشەی نەخۆشی بەشکانی دیکە یان هەلومەرجە تایبەتی. بەڵام گشتی، دەرمانی ئۆتیزم لەسەر ڕاهێنان و هاوبەشبوونی خێزانی دامەزرابووە.

کاتێک پزیشک پێویستە؟

هەر کاتێک منداڵ یان گەنج تاخیر لە قسەکردن، کارمەندی لە لێکدانەوە، هەستی نائاسایی، یان دڵخۆشی زۆر بە کاری تکراری پیشان بدات، باشە بۆ خێزان کە هەنگاو بگرن بۆ دوکتۆر گیان یان پزیشکی تایبەت بۆ گەشەی منداڵ.

سەندرۆمی ماندوویەتیی درێژخایەن (CFS) یەکێکە لەو نەخۆشیه کە تا ئێستا هەر خەمڵاندنی زانیاری پزیشکی دەربارەی پێکدانی تەواوی نەکردوە و زۆربەی خەڵک تێکەڵ دەبێت لە نەزانینی سەبەبی ڕاستەقینەی. ئەم نەخۆشیه بە واتای "ماندوویەتیی بێ‌هۆکار و درێژخایەن" دەدرێت، واتە نەخۆش دەبێت بە ماندوویی توند کە بە هیچ شتێک ڕاستەوخۆ ناچێت، نە بە خواپۆشی، نە بە وەرزشی کەم، نە بە دارو. ئەم ماندووییە زۆرجار تاوەکو ژیانەکەی کەسەکە دەگۆڕێت و توانای کارکردن، خوێندن و جیانبەرهێنان کەم دەکات.

هەرچەندە زانیاری پزیشکی گەشەی باش کردوە، بەڵام هێشتا هۆکارە سەرەکییەکانی CFS نییە بە دڵنیایی. ژمارەیەک هۆکار و فاکتەر دەستنیشانکراون وەک پەیوەستبوون بە ڤایرۆسەکان، سەرەڕای تەنش، ئاشفتەی دڵی، کارکردنی نەرخۆشییەکانی ڕووخسار، و لەوانەیە نەهۆشیاریی کارکردنی سیستەمی ئیموون. بەڵام هیچ یەک لەوانەکان بە ھەڵسوماندنی تەواو ناتوانێت بڵێت هۆکاری سەرهەڵدان.

CFS زۆرجار لە نێوان ژنان زیاتر دەبینرێت، بە تایبەتی لە تەمەنی ۲۰ تا ۴۰ ساڵ. پێشنیار دەکرێت ئەوەش پەیوەندی بە هورمۆنەکان هەبێت، هەرچەندە دڵنیا نییە. نیشانە سەرەکییەکان بریتین لە ماندوویی توند، سەرنجکەمی، مێشک‌تێکەڵبوون، ئاواز و بەردەمبوونی ئازار لە ماسولە و قۆڵ، خوابی بێ‌چاک، و نەبەستنەوەی تەنیگە لە جەستە. زۆربەی نەخۆشان پێش ئەوەی نەخۆشبوون، ژیانی چالاچیان هەبوو و بە تەواوی چالاک بوون، بەڵام دوای TFS تواناکانیان بە شێوەیەکی توند کەم دەبێت.

چارەسەرکردنی ئەم نەخۆشیه بەردەوام و درێژخایەنە. پزیشکان زۆرجار پێشنیاز دەکەن چەند ڕاهێنانێک و گۆڕانکاریی ژینگە کە یارمەتیدەر دەبن. لەوانە: بەراوردکردنی خەوتن، ڕێکخستنی ڕۆژانە، خۆپاراستن لە تەنش، ڕابینیکی ئاسان و نەرمی فیزیکی، و گرتنی پشتگیری روانی. بە زانیاری پزیشکی، چارەسەر نییە کە اینجا تەواو نەخۆشییەکە لاببێت، بەڵام دەتوانرێت بە تەکنیکی گوناگون ژیانەکە باشتر بکرێت.

ئەو نەخۆشییه شتێک نییە کە بە چاو دەبینرێت یان بە تاقیکردنەوەی ڕێکەوت دەتوانرێت دڵنیایی لێبدرێت، بۆیە پزیشکان پێویستە تەواو نیشانەکان بگوازرێنەوە و پێش ئەوەی ئەنجام بدرێت تاقیکردنەوەی زۆر دەکرێت بۆ لابردنی هەموو هۆکارەکانی تر. ئەمەش زۆرجار کات‌وەخۆ دەکات بۆ نەخۆش، چونکە بەهۆی قەبارەی نیشانەکان زۆرجار تووشی تووشبوون و مایوسی دەبن.

بە واتای گشتی، سەندرۆمی ماندوویەتیی درێژخایەن پێویستی بە تێگەیشتن، پشتیوانی خێزان و دەستکاریی پزیشکی هەیە. ئەوە گرنگە کە کەس نەگومان کات بەوەی ئەم نەخۆشیه “لە مێشکدا درووست دەبێت”؛ پەیوەندییەکی ڕاستەقینەی جەستەیی ـ مێشکی هەیە و داواکارییەکی گەورەی پزیشکی دەکات. گەر خۆت یان کەسێکی نزیکت هەمان نیشانەکان هەبێت، باشترین ڕاستەوخۆ پزیشکییە ئەوەی پزیشکێکی تەخصیصی بیبینیت بۆ ڕێنمایی دروست.

HIV (Human Immunodeficiency Virus) ئایدز ڤایرۆسێکە کە تێکدەداتە ناو سیستەمی پەرەستنی جەستە و بە هەموو تواناکانی لاشەدا دەستیان دەبڕێت. ئەم ڤایرۆسە بە پیت بە پیت پۆلی پەرەستنی جەستە (CD4) دەکۆڵێت، و ئەگەر چارەسەری نەکرا، دەتوانێت بگاتە قۆناغی AIDS ـە، یعنی نەخۆشیی ناڕاستەوخۆی پەرەستنی جەستە.

چۆن دەنێرێت؟

HIV لە ڕێگای:

• خوێن
• ڕێوەکانی جەنسی
• شیرەی پستان
• و وشک‌بوونی چەقی پێکهاتوو
  دەتوانێت بگوازرێتەوە.

بە دەستی پێک‌هێنان، ماچ، یان هاوەڵی کردن ناگوازرێتەوە.

نیشانەکان

لە قۆناغی سەرەتایی نیشانەکان وەک:

• تێکچوونی هەست
• تێک‌چوونی تەمەن و بڕینی وزە
• گەرمبوون و سەرما
• دردی سەر
• پەستان‌سۆزی و گەشەپێدانەوەی گرتنەوەکان

لە قۆناغی پێشکەوتوو دا جەستە توانای خۆپاراستنی لە ڤایرۆس و باکتریای سادە دەدروست.

چارەسەری

ئایدز چارەسەری تاکی نییە، بەڵام تووشبوونی HIV دەتوانرێت بە دواهای antiretroviral therapy (ART) بپارێزرێت. ئەم دواوانە ڤایرۆسە کەم‌ده‌کەنەوە و مانگرتنی جەستە بەباشی زیاد دەکەن.

چاودێری و زانیاری پزیشکی لەگەڵ دوکتۆرانی شارەزای نەشتەرگەری یان دکتۆرانی شارەزای سیستەمی پەرەستنی جەستە گرنگە.

پێشگیری

• بەکاربردنی کۆندۆم
• دزینەوەی نایاب لە خوێن و ئامراز
• تووش‌بووانی پیاوانی ART
• تاقیکردنەوەی هەڵسەنگاندنی HIV

نەخۆشی ئەلزەهایمێر یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠١ لەلایەن “ئەلۆیس ئەلزهایمێر” — دەروونناسێک و دەمارناسییەکی ئەڵمانی — ناسێندرا. ئەلزهایمێر لە کاتی پشکنینی یەک نەخۆشەی خۆی، نیشانە و دۆخە نایاسایییەکانی ئەم نەخۆشییەی دیاریکرد. ئەو نەخۆشە ژنێکی ٥٠ ساڵە بوو بە ناوی “ئۆگۆست دیتر” کە ئەلزهایمێر تا کاتی مردنی لە ساڵی ١٩٠٦ بە وردی چاودێری دەکرد و لەسەر ئەو بنەماوەیە نەخۆشیەکەی باسکرا.

لە ڕووی ئەپیدیمیۆلۆژییەوە، ئاڵزایمێر بەشێوەیەکی گشتی شەشەمین هۆکاری سەرەکی مردن لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژمێنرێت. پێیەستراوە لە ساڵی ٢٠٢٥ نزیکەی ٧.٢ ملیۆن کەسی ئەمریکی لە تەمەنی ٦٥ ساڵ و سەرووتر بە نیشانەکانی زوالی مێشک و ئاڵزایمێر تووشبن. پێشبینی دەکرێ ئەم ژمارەیە تا ساڵی ٢٠٦٠ بگاتە ١٣.٨ ملیۆن کەس. تەنیا ڕێگای دابەزاندنی ئەم ڕێژەیە، پێشکەوتن لە بواری پزیشکی و دروستکردنی ڕێگاکانی چارەسەر یان پێشگرتنە.

لە ئاستی جیهانیدا، ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٩.٨ ملیۆن کەس تووشی نەخۆشی ئاڵزایمێر بوون و ئەم ژمارەیە لە ٢٠٢٠دا بەرزبووە بۆ نزیکەی ٥٠ ملیۆن. توێژینەوەکان نیشاندەدەن ژنان زیاتر لە پیاوان تووشی ئەم نەخۆشییەن و هۆکاری ئەوەی لەسەر جیاوازییە هۆرمۆنییەکان و تەمەنی درێژتری ژنان دەنرێت.

پێشگیری و بەرهەمهێنانی داهاتوو

تا ئێستا ڕێگایەکی تەواو بۆ پێشگرتن لە ئاڵزایمێر نییە چون هۆکارە سەرەکییەکانی نەزانراون. بەڵام زۆربەی توێژینەوەکان دەردەخەنەوە کە هۆکارە مەترسیدارەکانی نەخۆشی دڵ ـ وەک شەکرە، پەستانی خوێن، قەڵەوی، کەم جووڵەیی و خواردنی جگەرە ـ دەتوانن مەبنای تووشبوون بە ئاڵزایمێر بن.

لێکۆڵینەوەکانی ساڵی ٢٠٢٥ ئاماژە بەوە دەدەن کە تێکەڵەیەک لە دەرمانەکانی پەستانی خوێن، شەکرە و کۆلیستڕۆڵ ڕەنگە بتوانێت زۆری کەمتر بەر نیشانەی زانینی نەخۆش بکاتەوە. توێژینەوەیەکی تر لەسەر ٤٥٠٠ کەسی بەساڵاچوو پیشانیدا ئەو کسانەی کە ئەم تێکەڵە دارویان بەکاربردووە، تاقیکردنەوەی زانینیان وەک کەسێکی سێ ساڵ کەمتر لە تەمەنەکانیان بووە.

هەروەها توێژینەوە نوێیەکان جیاوازی ڕەگەزی لە تەندروستی مێشکدا گرنگ دەزانن. وەک نمونە، خەساری مێشک و کاریگەرییەکانی لە ژنان و پیاوان جیاوازە. هەمان شێوە، توێژینەوەیەکی تر تێگەیشتێکی نوێی پێشکەش دەکات لەسەر گۆڕانکارییە زانینییەکان لە ژنانە ژێر چارەسەری کیمیایی بۆ شێرپەنجەی مەمک.

خاڵی کۆتایی

ئاڵزایمێر وەک یەکێک لە قوربانییە گەورەکانی تەندروستی گشتی دەناسرێ. لەگەڵ درێژبوونی تەمەنی خەڵک، ڕێژە و گرنگیی ئەم نەخۆشییە زیاتر دەبێتەوە. ئەم نەخۆشییە، تێکچوونێکی دەماری ئاڵۆزەیە بە نیشانەیەکی کلینیکی هەمەچەشن و پێشکەوتنێکی خێرا.

ئەگەرچی تێگەیشتنی زۆر لەسەر میکانیزمەکانی نەخۆشیدا بەدەست هاتەوە، بەڵام چارەسەری تەواو بۆی نییە. ئاگاداری زوو، یارمەتیدانی نەخۆشان و چاودێریکەرەکانیان، هەروەها ڕێکخستنی پزیشکی بەرهەمهێنەرترین ڕووناکی بۆ پێکهاتەی ئەم نەخۆشییەن.

توێژینەوەی بەردەوام لە بواری پاتۆفیزیۆلۆژی، دەستنیشانکردن و چارەسەری نوێ هیوایە بۆ داهاتوو. زانستی پزیشکی بەشێوەیەکی گشتی ڕێنماییە بۆ پەرەپێدانی توێژینەوە و باشترکردنی تندرستی نیشتمانی.

قەڵەوی لە زانستی پزیشکیدا بە وشەیەک دەگەڕێتەوە بۆ وەسفکردنی زیادبوونی چەوری ناخۆش، وەکو گواردانی چەوری لە ناو جەستە یان زیادبوونی چەوری لە شێوەی چەوی بەرز، چاقبوون و ئەو دۆخە گەورەترەکانی کە پەیوەندیدارە بە گەشەکردنی چەوری زۆر لە جەستەدا. لە دەر اصطلاحی کارامەیی، قەڵەوی واتە چاقبوونی زیاد یان obesity کە دەرئەنجامەکانی لە زانیاری پزیشکی‌دا وەها وەسف دەکرێ: زیادبوونی چەوری جەستە بۆ ئەو ئاستەیەی کە کاریگەری سەخت لەسەر تەندروستی دروست دەکات.

پزیشکان و شارەزایانی بواری تەندروستی وەکو دوکتۆرگیان و دوکتۆر گیان قەڵەوی وەک نەخۆشییەکەی سەردەمیان ناساندووە، بەهۆی ئەوەی کە لە نزیکەی زیاتر لە نیوەی دانیشتوانی جیهان تووشی ئەم دۆخە دەبن. قەڵەوی تەنها زیادبوونی کیلۆ نیە، بلکو هەستیارکردنی جەستە بۆ پەیوەندییەکی مەترسیدار، وەکو دۆخەکانی دڵ، دیابەت، ناپاکی خوێن و هەروەھا تێکشکاوی گرتووبەندی و مفاصل.

لە زانیاری پزیشکی‌دا، قەڵەوی بە یەکێکی لە نیشانە گرنگەکانی هاوشێوەی ژیان و فاکتۆرە ژینگەیی دەناسرێ. جەستە پێویستی بە چەوری هەیە بۆ پاراستن، هێزدانەوە و گرمی، بەڵام کاتێک ئەم چەوریە لەسەرەوە دەبێت، دەبێتە خزمتگوزارییەکی خراپ بۆ جەستە. بەهۆی خواردنی چەوری زۆر، نەهاتنی حرکت، ژیانێکی دەم‌نەر و جۆرە ژینگەییە چەڵوەری دەبێت، دەتوانێت هەموو ئەو شتە دروست بکات کە دوکتۆرگیان و هەروەها چاکسازی نەشتەرگەری لە کۆتاییاندا تێدا پێویست دەبن.

ئەوەی قەڵەوی گرنگ دەکات ئەوەیە کە تەنها کاریگەری فیزیکی نیە. زانیاری پزیشکی دیار دەکات کە تووشبوونی چاقبوونی زیاد دەتوانێت کاریگەری روانی دروست بکات، وەکو خەم‌باربوون، کەمترزبونی باوری بخۆ، و مەترسیدارتر لەوانەیە تووشبوونی دۆخەکانی وەک سکزوفرینیا و دۆخەکی depression زیاد بکات.

لە پزیشکی‌دا قەڵەوی بە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ بە BMI (Body Mass Index) ناسرێ، کە پزیشکانی وەکو دوکتۆر گیان بەکاریدێنن بۆ بەدواداچوون و نیشانەدان بە مەرۆڤ کە لە چ کاتی دا نەخۆشی بەرزی چەوی وەستاوە. زانیاری پزیشکی دیار دەکات کە کاتێک BMI لەسەر ۳۰ دەبێت، قەڵەوی بە شێوەی ناسراوە دەناسێندرێ.

ئەگەر قەڵەوی چارەسەرس نەکرێت، دەبێتە دەروازەیەکی بەرەو نەشتەرگەرییەکان، وەکو بای پاس surgery بۆ کەمکردنەوەی قەڵەوی. دوکتۆرگیان و هەروەھا چاکسازی نەشتەرگەری لەمانەدا پێشنیار دەکەن کاتێک خواردن و ڕێژە زانیاری پزیشکی نەکارکردووە.

لێره‌دا گرنگە بزانین کە چارەسەر تەنها نەشتەرگەری نیە. بەگشتی، گۆڕانی ژینگە، خواردنی تەندروست، چالاکی جەستەیی و چاوەڕوانی پزیشکی بەشێکە گرنگە لە چارەسەر.

بەرزبوونی چەوریی خوێن یانHyperlipidemia یەکێکە لە ناوخۆراوترین نەخۆشییەکانی زمانەی ئێستا، چونکە بێئاگا دەستی پێدەکات و زۆرجار تا ئەوەی زیانەکانی دەرفڕێن، کەس ئاگادار نابێت. بەرزبوونی چەوریی خوێن واتە زیادبوونی ژمارەی چەورە ناڕاستەوخۆکان (مثل LDL) و گەورەبوونی قەبارەی ئەم چەوران لە خوێن، کە لە کاتی درێژدا دەبێتە هۆکاری گرفتە دڵیەکان، سکتە، و گرفتە قەندێکی تر.

چەوریی خوێن دوو جۆرەیە:

• LDL کە بە ناوی “چەوریی خراپ” ناسراوە. ئەمە بریتین لە چەورییەکانی دڵڕاودەبەرن و دەتوانن لە دیوارە رەگییەکان بچەخن و بەتەپەڕی هەڵکەون.
• HDL کە بە ناوی “چەوریی باش” ناسراوە. ئەمە چەوریی زايد لە خوێن و دڵ دەکاتە پاککردنەوە.

کاتێک LDL بەرز دەبێت و HDL کەم دەبێت، مەترسییەکانی قەزوبوونی رەگە، گرفتە دڵی، و سکتەی مڵکی زیاد دەبێت. بەرزبوونی چەوریی خوێن زۆرجار بەهۆی ژینگە و ڕابردووی ژیان دەبێت، وەکو خواردنی چەورزان، نیشتماندنی چەوری، کەم جەستەبەجێیی، سیگارکێشان، چاقی، و ڕەگەی گەنجایەتی. جگە لەمەوە، هەندێک کەس بە شێوەی وەریسەتی ئەم گرفتەیان هەیە، واتە بەپێش هاتوی جینی.

نیشانەکانی بەرزبوونی چەوریی خوێن زۆرجار پەیدا نابن تا کەس دوچار گرفتە دڵی نەبێت. ئەمەش وای دەکات ئەم نەخۆشیه‌ هێندە خەطرناک بێت، چونکە بەبێ ئاگا نیگای لە خۆدا دەگات. بەمەبەست، زور گرنگە هەر چەندک جار تاقیکردنەوەی خوێن بکرێت، بەتایبەتی ئەوانەی کە مەترسییان زۆرترە.

چارەسەر و ڕێگری لەم گرتەدا گرنگن. پێشتر، پزیشکانی ناوچە ـ کە زانیارییان زۆر زیادە ـ وەکو دکتورگیان پێشنگاریان دەکرد کە پێشگرتن بە باشترە. ئەوە واتە گۆڕانی ژینگە: قاچەکان بکرێت بە هەستیاران، خواردنی چەورزۆر بکرێت کەم، ڕۆژانە بەمەرج ھەمووشتی گەڵاوی بکرێت و گەشتەوانە لە ژیاندا دابنرێت. هەروەها، خەمی سەوزە، میوە، دانەبار، و ماهیوں زۆر کارامدەن بۆ کەمیردانی LDL. پێشنگاری زیادەتر ئەوەیە کە سیگار بە تەواوی جێبهێڵدرێت و ورزش بکرێت.

ئەگەر لە کاتی قەبارەی چەوریی خوێنت زۆر بەرز بێت، پزیشک وەکو دکتور گیان زۆرجار دارو دەنوسێت وەکو Statins کە دەتوانن چەوریی خراپ کەم بکەن و خوێن پاکتر بکەن. دارو تەنها بە پزیشک بۆچوون دروستە و خۆسەرەوە خۆدانەکردنی دارو دەکرێت خەطرناک بێت.

لە کۆتایی‌دا، بەرزبوونی چەوریی خوێن نەخۆشییەکی درێژخایەنە کە دەتوانرێت بە گۆڕانی ژینگە، هەنگاوی باش، و لێکۆڵینەوەی نزم و تاقیکردنەوەی خوێن بەڕاستی کەم بکرێت. گەشەپێدانی زانیاری پزیشکی، کە زانایانی ناوچە وەکو دکتور گیان دایان هەڵگرتووە، دەکرێت ژیانێکی تەندروستری بێمانیش بخاتە پێش.